Trời, Non, Nước | Allusive Panorama | Ciel, Vitalité, Reflet

Lân Tinh Foundation: Đối tác giáo dục

Trích đoạn lời ngỏ giám tuyển:

“Chào mừng bạn đến với “Trời, Non, Nước | Allusive Panorama | Ciel, Vitalité, Reflet”, chuỗi triển lãm hội họa hồi cố đầu tiên của vua Hàm Nghi tại Việt Nam. Cựu hoàng Hàm Nghi (1871–1944) được biết đến rộng rãi trong sử ta với hình ảnh một vị anh hùng dân tộc, người phát động chiếu Cần Vương rồi bị thực dân Pháp bắt và lưu đày tại Algeria đến khi qua đời. Tuy nhiên, lịch sử mỹ thuật lại lãng quên ngài trong gần 100 năm qua. Ít người biết rằng, ngài là họa sỹ Việt đầu tiên được đào tạo theo giáo trình hàn lâm Tây phương, mở ra buổi bình minh cho dòng mỹ thuật Đông Dương, cũng là chương đầu tiên của mỹ thuật hiện đại Việt Nam.

Chuỗi triển lãm, mở đầu tại Điện Kiến Trung trong Đại nội Huế (2025) rồi di chuyển tới Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Hà Nội (2026) tập trung giới thiệu tới công chúng một lát cắt tiêu biểu về hội họa Hàm Nghi. Trong tổng số hơn 100 tác phẩm của ngài còn được lưu lại tới ngày nay, đội ngũ giám tuyển đã nỗ lực quy tụ 20 bức phong cảnh sơn dầu, được cựu hoàng sáng tác từ những năm lưu đày tại Algeria tới những mùa hè đi chữa bệnh tại miền quê Pháp quốc.

Tranh Hàm Nghi là sự kết hợp độc đáo giữa tài năng mỹ thuật và tình yêu đất nước, nơi ông gửi gắm nỗi nhớ quê hương và ẩn chứa cả khát vọng tự do trước những áp bức trong thời gian bị lưu đày. Cựu hoàng vẽ cảnh nhưng thật ra là vẽ tình, cả tình riêng và tình chung. Đây là lý do chúng tôi quyết định đặt tựa “Trời, Non, Nước” cho triển lãm, lấy cảm hứng từ tứ thơ của Bà Huyện Thanh Quan. Hàm Nghi là ví dụ tiên phong và điển hình cho lối tiếp cận giao thoa mỹ thuật Á-Âu, tiếp thu mà không hòa tan, vẫn giương cao được ngọn cờ bản sắc theo cách riêng của mình. Trong nền kinh tế vị Tây phương và vị thị trường, Hàm Nghi và các tác phẩm của ngài đã bị phủ bụi một thời gian dài, và bây giờ là lúc chúng ta cần kể lại câu chuyện bằng chính ngôn ngữ và góc nhìn bản địa, như đức vua đã từng làm hơn một thế kỷ trước.

Để khán giả hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử, chúng tôi cũng thiết kế một gian trưng bày thư pháp Cần Vương. Phong trào Cần Vương lan rộng khắp cả nước với nhiều cuộc khởi nghĩa lớn nhỏ, là một vết son trong lịch sử nước nhà. Bạn sẽ được thưởng thức một phần không khí của giai đoạn này thông qua 12 bài thơ phú của các chí sỹ nổi bật trải khắp Bắc, Trung và Nam Trung, từ bản hùng ca của Tôn Thất Thuyết tới lời tự bạch của Trần Xuân Soạn, được tái hiện qua nét bút của thư pháp gia Châu Hải Đường.”

Ace Lê, Đồng giám tuyển triển lãm

“Vua Hàm Nghi, tự Tử Xuân*, là nghệ sỹ Việt Nam đầu tiên được đào tạo bởi người Pháp, trước khi có sự ra đời của Trường Mỹ thuật Đông Dương. Ngài học vẽ dưới sự hướng dẫn của họa sỹ Marius Reynaud (1860–1935), một trong những họa sỹ quân đội xuất sắc của Pháp, được cử tới thuộc địa Algeria. Hàm Nghi theo đuổi trường phái Ấn tượng và Hậu Ấn tượng, khi các họa sỹ chối bỏ sự cứng nhắc của khung hàn lâm cổ điển để tập trung nắm bắt cảm hứng nhất thời. Thay vì trau chuốt nhiều tháng trong xưởng, họ sử dụng phương pháp vẽ trực họa (en plein air) để thể hiện cảm xúc tại chỗ.

Vua Hàm Nghi bị lưu đày tại Algeria từ khi 18 tuổi (1889), đằng đẵng suốt 55 năm, cho đến khi ông mất (1944). 19 bức phong cảnh và 1 bức phác thảo trong triển lãm này được ngài vẽ trong giai đoạn thập niên 1900 đến thập niên 1920, đều là sơn dầu trên toan, lần đầu tiên được trưng bày công khai. Trong đó, có 3 bức được sáng tác ở Algeria, vẽ những cảnh đồng nội xung quanh nơi ở của ngài, và 17 bức được vẽ ở các vùng khác nhau của Pháp, đặc biệt là Vichy, nơi có suối nước nóng được ngài lui tới để chữa bệnh 25 lần trong khoảng thời gian từ 1893 đến 1936. Các tác phẩm này đều từng nằm trong các bộ sưu tập của gia đình hậu duệ Hàm Nghi hoặc những bằng hữu được ngài tặng tranh làm quà. Trong thập niên 1920, Hàm Nghi thường ký lên những bức tranh được ngài triển lãm, hoặc được bạn bè yêu cầu ký khi được ngài tặng.

Hàm Nghi vẽ Algeria và Pháp theo cùng một phong cách. Mục đích của ngài là nghiên cứu vẻ đẹp của thiên nhiên, dù ở khu vực địa lý nào. Mặc dù không khắc họa phong cảnh Việt Nam, một số tác phẩm mang bố cục gợi nhớ tới quang cảnh làng quê Việt. Với Hàm Nghi, hội họa là một cách thoát ly khỏi thế giới, khỏi xã hội thực dân kiềm tỏa lối sống của ngài, để tự tạo cho mình một không gian tự do. Trích một lá thư Hàm Nghi viết cho bạn: “Như vậy, có thể nói, các tác phẩm này […] là một phần đời tôi; tôi đọc được ở trong tranh mình vẽ: những thăng trầm trong những suy nghĩ u uẩn của tôi, niềm vui trong tim cùng muôn vàn sắc thái của nó, tôi lần lượt là ủi từng nếp gấp trong trái tim mình, và với tôi, hội họa vừa là nguồn khích lệ, vừa là nguồn an ủi.” (Thư nháp gửi đại tá De Gondrecourt, 1/1/1897. BHN 4.14, FHN)

20 bức tranh này, khi xâu chuỗi lại, cho ta thấy được một phổ sáng tác trong thực hành của vua Hàm Nghi. Có thể thấy rõ sự ảnh hưởng của nhóm họa sỹ Barbizon cũng như trường phái Ấn tượng trong những tác phẩm giai đoạn đầu của ngài, thể hiện rõ rệt ở khâu nghiên cứu bầu trời và hiệu ứng ánh sáng. Ngài xây dựng hệ thống ngôn ngữ thị giác bằng việc quan sát mặt trời mọc, lên đỉnh và lặn, tạo ra những mảng sáng tối xen kẽ. Hàm Nghi tập trung vào việc nắm bắt và phóng chiếu lên toan những ấn tượng mà phong cảnh ngoài trời in vào tâm trí ngài. Sang đến thập niên 1920, các tác phẩm của Hàm Nghi trở nên cách điệu hơn nữa, vay mượn những quy ước từ các họa sỹ Hậu Ấn tượng.

Chuỗi tác phẩm này, đặc biệt là các bức vẽ ở Vichy, là những ví dụ hiếm hoi về thực hành nghệ thuật hàng ngày của Hàm Nghi, và là minh chứng rằng đức vua là một nghệ sỹ thực thụ. Ngài vẽ liên tục để cải tiến trình độ, trau dồi nghiêm túc mỗi ngày trong một mối tương quan giữa họa sỹ, phương tiện sáng tác, và chủ thể thiên nhiên. Là một tù nhân chính trị, xuyên suốt thời gian lưu đày, Hàm Nghi luôn bị giám sát chặt chẽ bởi các cơ quan thực dân Pháp tới từng lá thư, bức họa, đề phòng liên lạc với phong trào Cần Vương trong nước. Khi còn sống, ngài tránh không công khai rộng rãi về thực hành nghệ thuật của mình, tuy vậy vẫn được những bằng hữu đương thời, các nghệ sỹ Pháp, công nhận và chào đón vào cộng đồng của họ.

Có thể kết luận rằng, xét về mặt lịch sử mỹ thuật, Hàm Nghi là nghệ sỹ tiên phong của mỹ thuật hiện đại Việt Nam, người đã thành công trong việc kế thừa kỹ thuật hàn lâm Tây phương mà vẫn xây dựng được bản sắc độc đáo của riêng mình.”

Tiến sỹ Amandine Dabat, Đồng giám tuyển triển lãm